NỮ TIẾN SỸ NGUYỄN THỊ DUỆ, NHÀ GIÁO NỔI DANH THỜI LÊ – TRỊNH – Nhà văn Trương Thị Kim Dung

0

NỮ TIẾN SỸ NGUYỄN THỊ DUỆ, NHÀ GIÁO NỔI DANH THỜI LÊ – TRỊNH

Nhà văn Trương Thị Kim Dung

 “Bà chúa Sao sa” Nguyễn Thị Duệ – Nữ Tiến sỹ đầu tiên, duy nhất và người đầu tiên triển khai mô hình đào tạo từ xa của quốc gia Đại Việt

Cuộc đời tài sắc của người phụ nữ xứ Đông được phong danh hiệu “Bà Chúa Sao sa”, “Đức lão Lễ sư” ấy để lại nhiều giai thoại bất hủ. Trình độ học vấn của bà được 2 vương triều Mạc và Lê – Trịnh nể trọng. Trong kỳ thi tuyển Tiến sỹ khoa Tân Mùi, niên hiệu Đức Long thứ 3 (1631) ở Thăng Long, bà được triều đình Lê – Trịnh mời vào ngôi vị Ban Giám khảo và được hậu thế đúc tượng đồng thờ tại hậu cung Văn Miếu Mão Điền (Hải Dương).

tai-xuong

(Tượng Nữ Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ tại Văn Miếu Mão Điền – Hải Dương)

  • Chúa mến Vua yêu cũng vì tài

Nữ tiến sỹ Nguyễn Thị Duệ còn có tên là Ngọc Toàn, Nguyễn Du, hiệu là Diệu Huyền. Bà sinh ngày 13 tháng 3 năm 1573 trong một gia đình có truyền thống hiếu học, bản thân bà thông minh, nhan sắc hơn người nên từ nhỏ đã được gia đình kén chọn thầy giỏi họ Cao dạy học. Năm 1592, Thành tổ Triết vương Trịnh Tùng giải phóng Thăng Long, rước Vua Lê hồi kinh, quân Mạc rút chạy về phía Đông thuộc trấn Hải Dương. Đầu năm 1593, quân đội Lê – Trịnh tiếp tục tấn công triệt hạ vùng Hải Dương, trọng tâm là Nam Sách, Chí Linh, nhà Mạc thất thủ phải chạy khỏi Hải Dương, chạy lên Cao Bằng, lập căn cứ tồn tại ở đây.

Tại Cao Bằng, nhà Mạc mở khoa thi Hội, do luật lệ đương thời không cho phép con gái được học hành, thi cử, vì vậy Nguyễn Thi Duệ cải trang giả trai để dự khoa thi Tiến sĩ năm Giáp Ngọ (1594) tại Cao Bằng và đỗ đầu bảng, còn thầy dạy đỗ thứ hai. Ngợi khen người học trò tài năng, người thầy đã thốt lên: “Màu xanh từ màu lam mà ra, thế mà đẹp hơn màu lam”. Trong buổi triều đình ban yến, vua Mạc thấy thí sinh đỗ đầu kỳ thi Hội ấy có dáng vẻ thanh tú, môi son, mắt phượng sáng ngời bèn dò hỏi. Khi biết được sự thực vua Mạc yêu quý lấy làm vợ, đặt biệt danh là Tinh phi (Sao Sa) cho Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ.

nguyen_thi_due

Năm 1625, quân đội Lê – Trịnh tiến quân lên Cao Bằng diệt nhà Mạc. Bà vào rừng ẩn náu, bị quân lính của tướng tiên phong Đinh Văn Tả bắt được, giải bà về kinh đô Thăng Long. Chúa Trịnh lúc bấy giờ là Tây Định vương Trịnh Tạc biết bà là người có tài nên rất trọng dụng bà, thuyết phục bà làm quan Nhà Trịnh.

Tại hậu cung Vương phủ Trịnh thời ấy có lục viện: Thượng mục viện (dạy đi đứng), Thượng dung viện (dạy trang điểm), Thượng hòa viện (dạy tính nết), Thượng trinh viện (dạy dáng điệu), Thượng văn viện (dạy học chữ), Thượng đức viện (dạy lễ nghi), thì Tây Định vương Trịnh Tạc phong bà là Chánh Vương phủ, Nghi ái quan, chuyên dạy các phi tần.

Quý trọng tài năng, triều đình Lê – Trịnh rất ưu ái bà. Năm 1625, Chúa Trịnh Tạc ban lệnh chỉ: tiền đóng góp về binh lính, tô thuế ruộng công, thuế đò, thuế chợ cùng các thứ thuế khác thu ở quê Kiệt Đặc của bà đều để làm bổng lộc cho bà. Từ đó về sau, suốt 20 năm dân làng Kiệt Đặc không chỉ được miễn trừ sưu thuế, phu phen, tạp dịch mà còn được cấp 100 quan tiền và 2 mẫu ruộng tốt là bổng lộc của bà. Cảm phục tài đức của nhau, Nghi ái quan Nguyễn Thị Duệ và Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc (vợ vua Lê Thần Tông) trở thành đôi ban tri kỷ. Hằng tháng, hai bà cùng đi lễ chùa, vãn cảnh. Qua những cuộc đàm đạo với các sư sãi và những bậc hiền tài, “Bà Chúa Sao sa” Nguyễn Thị Duệ nắm được tình hình đất nước và đời sống của dân chúng, từ đó có được những kế sách hay cố vấn cho triều đình ban bố những cải cách hợp lòng dân.

images

  • Người thầy đầu tiên thực hiện dạy học từ xa

Từ khi làm quan nhà Trịnh năm 1625, tuy ngôi cao lộc hậu nhưng Nghi Ái quan Nguyễn Thị Duệ sống rất thanh đạm, luôn dành sự quan tâm đến việc thi cử, bồi dưỡng nhân tài. Phần lớn ở các kỳ thi Đình và thi Hội, bài vở đều qua tay bà chấm chọn. Mỗi tháng 2 kỳ, bà sai người làm cỗ, họp các sĩ tử hàng huyện lại cho tập làm văn. Đề bài do bà đặt ra rồi sai người từ kinh đô mang về. Bài làm xong giao Hội Tư Văn niêm phong lại đem nộp cho bà. Tự bà chấm bài, đúng hạn trả lại và cho đăng tên những người có bài và điểm lên Văn chỉ. Nhiều người trong số đó đã đỗ Đại khoa, riêng làng Kiệt Đặc, quê hương bà có 3 người đỗ Tiến sĩ. Bà là người đầu tiên trong lịch sử nước nhà , thực hiện dạy học từ xa mà sau 4 thế kỷ chúng ta mới thừa kế, phát huy.

dsc00838

Với mục đích khuyến học, khuyến tài, trong số lộc điền dọc sông Kinh Thày, dân gian quen gọi là “Dải yếm bà Chúa Sao sa”. Nghi Ái quan Nguyễn Thị Duệ đã trích ra 10 mẫu ruộng thưởng cho những tân Tiến sĩ của quê hương luôn phiên cày cấy thu hoa lợi phục vụ việc học hành. Nhân dân rất cảm phục tài năng và đức độ, nên xưng tụng bà là “Nghiêu, Thuấn trong phái nữ, thân tiên ở trên đời”.

Cuối đời Nghi Ái quan Nguyễn Thị Duệ xuất gia, tu ở chùa Vụ Nông (Gia Lâm, Thăng Long). Ngày 8 tháng 11 Âm lịch năm 1653 bà mất, thọ 80 tuổi, di hài được mai táng trên một đỉnh đồi thấp dưới chân núi Phượng Hoàng, cách chùa Huyền Thiên 200m về phía Nam của quê hương Kiệt Đặc.

nguyen_thi_due_2

(Lăng mộ Nghi ái quan, nữ Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ tại Hải Dương)

“Thinh phi cổ tháp” (mộ nữ Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ) được xếp vào hàng “Chí Linh bát cổ” (8 cảnh đẹp cổ của Chí Linh).

 

Share.

About Author

Leave A Reply